نبشتہ کار: رحمان بلوچ
انسان ءِ سیاسی گوستانک وتی اندر ءَ انچیں جیڑہ، جنگ ءُ اڑاندانی آماچ بوتگ کہ آھانی توجیل ءَ سرجمیں سیاسی، زانشتی ءُ چاگردی رھبند مٹّینتگ اَنت۔ اے ھما آشوبی جنز بوتگ اَنت کہ آھاں وتی عملی کاریچ ءَ گوں کوھنیں راہ ءُ رھبند رد کُتگ اَنت۔ انچُش کہ پدمنتگیں راجمانی نظام، مَنّتگیں ھکومتی طرزداب، مذہب ءِ نام ءَ ترندیں شوربندی ءُ ایندگہ ردیں ھیال گوں رژنائیں ھیالاں مٹِینتگ اَنت.
اے رد کنگ ایوک ءَ گوں نظامانی ھلاسی ءَ مھدود نہ بوتگ، بہ گندئے آھانی چپ ءَ انچیں شوربندی آرگ بوتگ اَنت کہ استیں وھد ءَ ھم دگنیا چہ ھمے رھبنداں سانمند اِنت۔
ھمے جیڑہ ءُ اڈانداں چہ ودی بوتگیں آشوبے کہ آئی ءَ سرجمیں انسانی بُندپتر سانمند کُتگ ءُ آئی سان استیں وھد ءَ ھم مارا گندگ ءَ کاینت، آ فرانس ءِ آشوب اِنت۔
فرانس آشوب ءِ ارزشت ءَ ما جتائیں بنگپانی بنیات ءَ زانت کنیں کہ آھانی تہ ءَ لہتیں درور چو اے داب ءَ اَنت کہ اے فرانس آشوب ءِ جُہدکار بزانکہ Jacobins بنت کہ آ monarchist طرز ھکومت ءِ ھلاپ ءَ اوشت اَنت ءُ آئی ءَ نگدی نگاہی ءَ چارگ ءَ پد گہگیری بندات کن اَنت. فرانس آشوب یک مزنیں ارزشتے اِش اِنت کہ آشوب ءَ پیش وتی نپ ءُ سیتانی گرگ ءِ ہاترا مذہب مزنیں وسیلہ ئے بوتگ، فرانس آشوب ءِ تہ ءَ مذہب ءُ سیاست ءِ ہمے گڑ ءُ منجیں سیادی ءِ ھلاپ ءَ توار چست کنگ بوت ءُ آ گیش ءُ گیوار کنگ بوت اَنت ءُ کُلاں چہ مستریں ارزشت فرانس آشوب ءِ اش اِنت کہ انسانی راجمان ءَ فرانس آشوب ءِ سبب ءَ آرتکگیں مستریں مٹی راج ءُ راجدوستی ءِ ھیالانی دیم ءَ آرگ ءُ باوست کنگ ءَ ھوار آھانی سرءَ نبشتہ کنگ ءُ گیش ءُ گیوار کنگ اِنت۔
ما اے نبشتانک ءِ تہ ءَ ہمے جہد ءَ کنیں کہ فرانس آشوب ءَ چہ پیش ھکومتی رھبند، استان ءُ راجی سنچ ءِ جوڈشت ءُ راجدوستی ءِ ماں دگنیا ءِ سر ءَ سان ءِ بُنگپانی بُنیات ءَ وتی باوست ءَ ایر بہ کنیں۔
فرانس آشوب ءَ پیش یورپی چاگرد ءِ رھبند
انسانی گوستانک ءِ تہ ءَ مزنیں کچی ءَ سیاست، ھکومت ءُ راجمانی چست ءُ ایر، تاجداری (monarchy)، کِلیسا (church) ءُ زرداریں کُٹمانی دست چیرءَ بوتگ اَنت ءُ راج ءِ بزانت ھم چہ ھمے مردماں دیم ءَ اتکگ۔ بزانکہ لس مھلوک ھاسکر بزگر، پوریاگر ءُ lower class ءَ راجی بستارے ءِ بوئگ ءِ مزنیں ارزشتے نہ بوتگ ءُ آ وت ھم اے سِنچ ءُ سما ءِ واھند نہ بوتگ اَنت۔
یورپ ءَ فرانس آشوب ءَ پیش لہتیں انچیں راجمانی ءُ سیاسی ربیت بوتگ اَنت کہ آھانی درور چو اے داب ءَ اَنت.
اولی درور اِش اِنت کہ تاجدار بزانکہ بادشاہ ءِ جند ھُدا ءِ ھما داتگیں سوگات اَنت کہ کُلاں چہ ھدا ءَ گیشتر دوستر بیت ءُ اشانی کہول ءَ ھم ماں دگنیا ءَ مستریں ارزشتے است۔ بزانکہ اے کٹم ءَ چہ ابرم ءَ اے زمہ واری دیگ بوتگ کہ ھکومت کنگ ءِ مستریں اختیار ھمے کہول ئیگ اِنت ءُ اے divine ءِ ھساب ءَ چارگ بیتگ اَنت۔ اے ھیال ءِ مستریں درور یکّے ھمیش اِنت کہ فرانس ءِ بادشاہ ءَ وتی ھکومت ءِ وھد ءَ انچیں شوربندی آورتگ کہ لس مہلوک ءِ زند گوازینگ باز نگیگ بوتگ بلے ھمے بادشاہ کہ یک وھدے نادْرا بیت گُڑا سرجمیں مھلوک چرچ ءَ پہ بادشاہ ءِ جانسلامتی ءَ دعا ءُ عبادت کن اَنت۔
ھمے رد ءَ چرچانی پادری آں ھم ماں چاگرد ءَ ھمے دابیں ارزشتے بوتگ۔ پادری ءُ مذہبی مہلوک ءِ بستار اے آھد ءَ ایوک ءَ مذہبی ءَ گوں بندوک نہ بوتگ، بلکہ اے ھما باڈی بوتگ کہ بادشاہ ءَ چہ پد سیاسی نظام ءِ سرءَ مزنیں سانے داشتگ ئے۔ پہ درور ھکومتی پیسلہ سازی ءَ ھوار بوئگ، چہ community ءَ مردماں کسان کسان جیڑہانی سرءَ کشگ بزانکہ چہ چاگرد ءَ سرجم ءَ boycott کنگ ءُ وتی واھشتانی بُنیات ءَ مذہب ءِ نام ءَ جتائیں شوربندی جوڈ کنگ ءِ اختیار آھاں گون بوتگ اَنت۔ چرچ ءِ اے کساس ءَ واکدار بوئگ ءِ مستریں سبب یورپ ءِ سیاہیں زمانگ ( dark age ) ئے بیتگ کہ اے آھد ءَ پادری کُلاں چہ مستریں واکدار بوتگ اَنت ءُ ماں یورپ ءَ مستریں تاکت ءِ داروک ءِ ھساب ءَ ھم چارگ بوتگ اَنت۔
ھمے واکداریں community ءَ چہ یکے زرداریں بزانکہ کاروباری کہول بوتگ کہ آئی ءَ ھم ھمینکس واک بوتگ کہ لس مھلوک ءِ سر ءَ روچ روزینی بُنیات ءَ ناھکی کُتگ۔ پہ درور پوریاگراں گیش کار پرمایگ ءُ آھانی بنمزانی نہ دیگ۔ کسان سالیں زھگانی کار گرگ ءُ وھد وھد ءِ سر ءَ پوریاگر ءُ دھکان لٹ ءُ کُٹ کنگ۔
اے سرجمیں واکداریں تبکانی میان ءَ لس مھلوکی پَجّار ءُ واکانی سانمند بوئگ ءِ ھیال ءِ جند نہ بوتگ ءُ اے بابت ءَ باوست ءِ سکین ھم گندگ ءَ نیتکگ۔ آ زمانگ ءَ استیں وھد ءِ داب ءَ گیشتگیں بُنیات ءَ راج، راجی پجّار، راجدوستی ءُ واکدار بوئگ ءِ سسا نزور بوتگ بزانکہ لس مھلوک ءِ مچانکی بندوکی وپاداری بادشاہ ءَ گوں بوتگ۔ پجار ءِ بزانت گوں کُٹمی، مذہبی ءُ لہتیں ربیتانی بنیات ءَ بوتگ ءُ واکداری ءِ ڈبہ راج ءِ جاہ ءَ بادشاہ ءُ ایندگہ واکداریں تبکاں گون بوتگ۔
اے ھیال کہ “یک مزنیں آبادی یے وتی مُچانکی بستار ءَ راجی جوڈشت ءِ واک ءَ داریت،” ءُ “ھمے آبادی وتی sovereignty ءَ یک راجی ءِ بستارے دات کنت ءُ واکداری ءِ بنزہ ءَ چہ وت ءَ بندات کنت”۔ اے ھیال ءُ لیکہانی جند فرانس آشوب ءَ پیش نا ارزشت دیگ بوتگ اَنت ءُ نئیکہ منّگ بوتگ اَنت۔ یک اژدریں گپ ءِ مارا زانگ لوٹ ایت کہ فرانس آشوب ءِ وھد ءَ چست بوتگیں راجی جوڈشت ایوک ءَ نسلی یاکہ ethnicity ءِ بنیات ءَ نہ بوتگ بلکہ آئی ءَ چہ گیش راجی ءِ ماں چاگرد ءَ سیاسی بستار ءَ واکدار بوئگ ءِ لیکہ بوتگ۔ بزانکہ تاکت، ریاست ءُ واک، اے کُل بندات چہ ھمے راج ءَ بنت ءُ ھلاس ھم۔ فرانسیسی آشوب ءِ میان ءَ باھند بوتگیں راجدوستی بُنکی سطح سیاسی جیڑگ، تاکت ءِ بزانت، پجار ءُ واک ءِ بنزہ ءِ تہ ءَ مزنیں مٹی یے کار ایت کہ استیں سیاسی رھبند روچ مروچی چہ ھمے کاریچ ءَ سانمند اِنت۔
اژدہمی کرن: انٹلکچیول ءُ راجمانی مٹی ءِ آھد
اژدہمی کرن انسانی چاگرد ھاسکر یورپ ءِ تہ ءَ ھما آھد زانگ بیت کہ سرجمیں چاگردی، سیاسی ءُ لیکہی مٹی ءُ بدلی کار ایت۔ اے کرن ءَ enlightenment وتی سان ءَ دور دیان ءَ ھمک کوھن ءُ زنگ بستگیں ربیتانی ھلاپ ءَ سوال چست کنان بنت ءُ نوکیں زانت ءُ ھیالاں گوں مزنیں مٹی آران کن اَنت۔ ھمے چست ءُ ایرانی برورد ءَ مھلوک ءِ میان ءَ وانگی ءُ زانشتی ردوم گیش بوان بیت، نوکیں لیکہ ءُ زانت سرچست کنان بنت۔ ھمے کاریچاں چہ لس مھلوک ءَ دلبڈی رسیت کہ آ سیاسی واکداری، نگد ءُ سماجی رھبند ءِ سر ءَ اُلسی باوست بہ کن اَنت ءُ نوکیں رھبند ءِ ہاترا بہ جیڑ اَنت۔
زانتکار اے زمانگ ءَ دلیل ءُ منطق ءَ ارزشت دینت۔ السی نپ ءُ سیت باوستانی بنزہ بنت ءُ السی نپ ءُ سیت ءِ ھیال وتی روتگاں مہکم کنان اِنت۔ اے چست ءُ ایرانی میان ءَ مستریں باوست ھمیش بیت کہ سیاسی اسٹریکچرانی ( ھکومت ءُ کانود ) مستریں کرد چاگرد ءِ ھزمت کنگ اِنت نئیکہ میراس ءَ رستگیں privilege ءِ پہازگ اِنت۔
اُلسی ھیال (public opinion) ءِ ودّگ ءِ سوب ءَ لس مھلوک وتارا passive کرد ءَ چہ بزرتر لیک ایت ءُ چاگردی دیمروئی ءِ ہاترا وتی عملی بہرشت ءِ دیگ ءَ اژدری سرپد بیت- ھمے جیڑگ، مارشت ءُ عمل ءِ مُزّ اش بیت کہ فرانس ءِ مھلوک وتارا سیاسی باڈی ءِ جوڈشت ءِ کشک ءَ بران “French” راج ءُ راجدوستی ءِ روتگاں مھکم کنان کنت۔ ھمے میان ءَ فرانس ءِ راج وتی سیاسی بستار ءَ پہمیت ءُ وتارا فرانس ءِ واھند گشگ بندات کنت ءُ واکداری ءُ بادشاہت ءَ وتی ڈبہ سرپد بیت۔ اے سرجمیں کاریچ یک ھیالے تچک گیشینیت گُڑا آ راجدوستی ءِ لیکہ اِنت، کہ مچانکی نپ ءُ سیت، سیاسی ءُ بنکی لوٹ ءُ مکسداں گیش ارزشت دنت۔
آشوبی جہد ءِ میان ءَ راجدوستی ءِ لیکہ ءِ مہکمی
اردینکہ فرانس ءِ لس مھلوک وتی آشوبی سپر ءَ بندات کنان وتی گاماں مہکمتر کنت گُڑا ھمے نبشتگیں ھیال ءُ لیکہ وتی سسّہی بستار ءَ چہ مستر بوھان ءَ عملی گامگیج ءِ نیمگ ءَ رونت۔ بزانکہ اے جنز سرجمی ءَ یک زوراکیں تاجدار، تاکتوریں چرچ ءِ پادری ءُ لُٹ ءُ پُلی زردارانی پروش دیگ ءَ چہ گیش سیاسی module ءُ جیڑگ ءِ رھبند ءَ مٹّینیت۔ فرانس ءِ آشوب ءِ رھشون ھمے سرپد بنت کہ sovereignty ءِ ھیال ایوک ءَ چہ راج ءَ ودی بیت، بزانکہ یک انچیں مچانکی باڈی (Nation) یے بہ بیت کہ لس رھبنداں گوں ھمدپ بہ بیت ءُ مھلوکی رزا ءُ منشا ءَ بندوک بہ بیت۔ بزانکہ راجی جوڈشت ءِ عمل ءِ زمہ واری ایوک ءَ راج ءِ بہ بیت، راج اے پیسلہ ءَ کنت کہ political authority فرانس ءِ راج ءِ دست ءَ بہ بیت نئیکہ لہتیں بادشاہ ءُ مذہبی رھشونانی دستءَ بہ بیت۔ اے باوست ءِ بنزہ فرانس ءِ زانتکار روسو ءِ “ General will” ئیگ اِنت کہ راج ءُ آئی ءِ مچانکی will ءَ گوں دیمروئی ءِ بابت ءَ زانگ بیت اِنت۔ ھمدا چہ راج ءِ بزانت cultural ءُ ethnic داعرہ ءَ دیم ءَ تر سیاسی کمیونیٹی ءِ تہ ءَ مٹ بیت کہ آئی ہستانک سرجمی ءَ مچانکی رزا ءُ ھمسنتی ءَ گوں بندوک بیت اِنت-
ھمے مچانکی یکمشتی ءِ ھیال بنزہی سطح ءَ نیشنلزم بیت کہ کوھنیں تاجداری ءُ مونارکیاں پروش دنت ءُ مھلوکی استان ءِ جوڈشت ءِ نوکیں سنچ ءُ سما ءَ ودی کنت۔
فرانس ءُ راجی پجار ءِ جوڈشت ءِ جہد
آشوب وھدیکہ وتی گُڈی سیمسراں باج بارت ءُ سیاسی واکداری ءَ وتی دست ءَ کنت گُڑا رھشون یک جیڈہی ءِ دیمپان بنت کہ آ راجی پجار ءِ جوڈشت ءُ آئی ءِ دیمروئی ءِ جہد بیت۔ آ اے ھیال ءِ منوگر بنت کہ راجدوستی چُشکہ مزنیں کساسے ءَ راجی پجار ءِ سرءَ بیسہ داریت۔ ھمے داب ءَ زانتکار اے گپ ءَ گوں آشنا بنت کہ راجی پجار ءِ جوڈشت، دیمروئی ءُ راجی یکجاہی ایوک ءَ مارشت ءَ گوں مہکم نہ بیت بلکہ پہ اے کاریچ ءَ مہکمیں شوربندی درکار اِنت۔
فرانس ءِ مھلوک ءِ راجدوستی ءِ بنیات ءَ جتائیں شوربندی ٹھینگ بنت کہ آھانی تہ ءَ بندات چہ وانگی رھبند ءَ کنگ بیت کہ مزنیں کساسے ءَ فرانس ءِ گوستانک ءُ راجی پجار ءَ گوں بندوک بیت۔ زبان ءِ ارزشت ءُ دیمروئی ھم مزنیں concern ءِ جوڈ بیت ءُ مھلوک ءَ فرانسی زبان وانینگ ءَ ھوار دود ءُ ربیدگی ادارگ ھم جوڈ کنگ بنت۔
ھمے رد ءَ رھشونانی مزنیں شوربندی ءِ پبلک فیسٹیول ءُ قومی بیانیہ ءِ ماں پروگرامانی بھر کنگ ءَ بیت۔ اے گامگیجانی بنُکی مکسد ھمے شون ءَ دنت کہ راجدوستی، پجار ءُ راجی مارشت ءِ زندگ دارگ ءِ پریکٹس لس مھلوک ءَ وتی زمین، نظام ءُ راجی میراساں گوں ھمگرنچ کنگ ءِ سیتمندیں کاریچ اَنت۔ بزانکہ یک نپرے ءَ وتی سیادی داروکیں مچانک گوں انچیں ھیال ءُ مارشتاں بندوک کنگی اِنت کہ آ وتی پجار ءَ پہ وت پہر ءِ سرپد بہ بیت۔ اے راجدوستی ءِ مزنیں کردے کہ ھمک نپر ءَ یک انچیں مارشت ءُ بودے بہ بیت کہ سرجمیں مچانک ءَ گوں یکیں ھیال ءَ بندوک بہ کنت۔
آسر
فرانس آشوب ءُ راجدوستی ءِ لیکہ ءِ کرد ءَ سرجمیں دگنیا ءَ ھمے شون داتگ کہ چوں یک راجی ءِ مچانکی ءُ نظریاتی ھمگرنچی وتی سیاسی واک ءِ گرگ ءِ ہاترا ماں چاگرد ءَ وتی سان ءَ دور دات کنت۔ اے آشوبی جنز ءَ اے گپ تچک کُتگ کہ پہ لگتمال ءُ پدمنتگیں راجاں نیشنلزم پُرارزشتداریں ءُ تچکیں لیکہ اِنت کہ آ اجتماعی جیڑہاں چہ روتگاں ولگّوج کنگ ءُ آھانی توجیل سازی کنگ ءِ واک ءَ داریت۔ فرانس آشوب ءُ راجدوستی ءِ برورد اِنت کہ استیں سیاسی نظام ءَ راجی استان ءِ ارزشت دگنیا ءِ مستریں لوٹاں چہ یکے چارگ بیت ءُ نیشنلزم ءِ لیکہ contemprary سیاست ءِ تاکتوریں لیکہ ءَ چہ یکے منّگ بیت۔
