وانگ، آئی ءِ ارزشت، بلوچستان کتاب کاروان ءُ مئے راجی زمہ واری

نبشتہ کار: فہد بلوچ (بنجائی ھالرسانی کارگشاد)

: پجار
چوناھا وانگ ءِ لبزی بزانت چیزانی دربرگ اِنت۔ دربرگ ءِ بزانت چیزانی سرپد بوگ ءُ آھانی ھوالہ ءَ زانتکاری دارگ اِنت۔ بلئے اد ءَ اے جُست پاد کئیت کہ کجام وانگ دربرگ اِنت؟ ما یک انچیں چاگردے ءِ تہ ءَ نشتگیں کہ مئے گورا پہ زانت یاکہ نہ زانتی ءَ چیزانی تہنا یاد کنگ بزانکہ (Memorise) کنگ، لہتیں ھاسیں فیلڈ ءُ پڑانی بابت ءَ زانتکاری دارگ ءَ وانگ ءُ وانندگ بوگ ءِ نام دئیگ بیت۔ بلئے گوں راستی، منطق، دلیل ءُ ھورتی ءَ چارگ بہ بیت گڑا وانگ زانت ءُ زانشت ءِ نام اِنت۔ زانت ءُ زانشت ءِ بزانت وتی کَش ءُ کِر، وتی چاگرد ءُ راج ءُ راجی لوٹانی سرپد بوگ ءُ آھانی سرپد بوگ ءِ واستہ جہد کنگ ءُ گام جنگ ءِ نام اِنت۔ اے کلیں چیز مارا یک لبزے ءِ تہ ءَ گندگ ءَ کاینت آ لبز “دربرگ” اِنت۔

وانگ

گوں لس لبزاں ما گشت کنیں کہ وانگ دربرگ اِنت۔ بزانکہ وتی ہستی ءِ، زات ءِ، چاگرد ءِ، راج ءِ ءُ راجی لوٹانی دربرگ ءِ نام اِنت۔ دنیا اے راستی ءَ باز پیسر سرپد بوتگ، نہ تہنا سرپد بوتگ بلکہ ایشی ءِ ھوالہ ءَ عملی پڑ ءَ دیم ءَ اتکگ ءُ وانگی عمل ءَ گوں نزیک ءُ ھمگرنچ بوتگ۔ پہ درور مئے گورا مدام چیزانی سر ءَ گپ بیت یاکہ زانت ءُ زانشت ءِ سر ءَ گپ بیت گڑا ما کوہنیں گریک ءُ لاطین ءِ درور ءَ دئیں یاکہ آھانی زانتکار، کوّاساں ہوار ایندگہ فلاسفر، لبزانکار، دانشور ءُ رہشونانی ناماں پہ درور چارگ ءُ ٹپاسگ ءِ جہد ءَ کنیں۔ چوشکہ افلاطون، ارسطو ءُ ایندگہ زانتکار اَنت۔ اگاں دنیا سنگانی زمانگ ءَ سپر کناں ءُ گام جناں ءَ مروچی اے اے آئی ءُ تکنیکی اھد ءَ اتکگ ءُ سر اِنت گُڑا اے کل ھمے وانگ، دربرگ ءُ زانت ءُ زانشت ءِ برورد اِنت۔ گُشگ بیت کہ وھدے کمیونزم ءُ سوشلزم وتی برزی سیمسراں سر بَنت گڑا یورپ ءُ ایندگہ روکپتی (چشکہ گشگ بیت) مُلک ءُ استان لکّانی ھساب ءَ لٹریچر ودی کن اَنت دانکہ آ کمیونزم ءَ کاؤنٹرکُت بہ کن اَنت۔ آھانی تہ ءَ فکشن ءُ نن فکشن لبزانک ہوار اَنت۔ چوشکہ 1984 ناول ءُ اینیمل فارم ناول کہ جورج اورویل ءِ نبشتہ کرتگ ایں اَنت۔ ایشی ءَ ہوار (The black book of Communism), کہ ایشی تہ ءَ کمیونزم ءِ چیردستی ءَ بوتگیں زلم ءُ زوراکی نبشتہ اَنت یاکہ (The case Against Socialism) ءِ کتاب کہ سوشلزم ءِ نزوری نبشتہ بوتگ اَنت، ءُ دگے بازیں نامی ایں لبزانکے ہوار اِنت۔ ھمے وڑ ءَ بازیں لبزانک ءِ کیپیٹلزم ءُ روکپتی مُلکانی بگیری ءَ نبشتہ کنگ بوتگ تانکہ آواں کاؤنٹر کنگ بہ بیت۔ چشکہ (Das capital) کہ کمونزم ءِ حق ءَ کارل مارکس ءِ نبشتہ کرتگیں کتابے ھمے وڑا (Communist Manifesto) بہ بیت یاکہ اِڑورڈ سعید ءِ اورینٹلزم (Orientalism) بہ بیت۔ گشگ ءِ من ءُ مراد ایش اِنت کہ وانگ، دربرگ، زانت ءُ زانشت ھمک انسان، چاگرد، راج ءُ استان ءَ تاگت بکشائیت۔ ھمے رِد ءَ 2009 ءَ (University of Sussex, England) وتی یک تحقیق ءِ تہ ءَ گشتگ کہ ایوک ءَ 6 منٹ کتاب وانگ ءَ چہ انسان ءِ ذہنی پریشانی 68% کم بیت۔ ھمے وڑ گُشگ بیت کہ وانگ وانوک ءَ ہما تجربہاں سرپد کنت کہ آئی ءَ وت کدی ھما جاگہ یا ھما وھد نہ دیستگ‌۔ دگہ یک لس گپے کہ آئی ءَ ھمک مردم زانت آ ایش اِنت کہ وانوک گیشتر نوکیں لبز یاد کنت ءُ وتی ہبر ءَ پہ جوانی درشان کُت کنت۔

وانگ ءِ ارزشت
چوشکہ ما وانگ، دربرگ، زانت ءُ زانشت ءِ سر ءَ گپ جَت، گڑا مئے جہد امیش بہ بیت کہ ما گوں آسانیں، سُبکیں ءُ جوانیں لبزاں اے سرپد بوگ ءِ جہد ءَ بہ کنیں کہ گوں راستیں لبزاں وانگ ءِ ارزشت چی اِنت۔ چوناھا کہ وھدے انسان اے جہان ءِ تہ ءَ وتی چماں پچ کنت گڑا آئی ءَ اے بودناکی ابرمی گون اَنت کہ آ نوک نوکیں چیز شوھازگ ءُ دیم ءَ آرگ ءَ آوار نوک نوکیں چیزانی سر ءَ کار کنگ ءُ وتی بودناکیانی کارمرز کنگ ءِ جہد ءَ کنت۔ وانگ ءِ ارزشت ایش اِنت کہ انسان ءَ مدام جہد کنگ ءُ گام جنگ ءِ واستہ پرمان کنت۔ چیاکہ اے ھمے وانگ اِنت کہ تئی بودناکی ءُ صلاحیتانی درانگازی ءِ واستہ نہ تہنا کمک کنت بلکہ نوکیں بودناکی ءُ صلاحیتاں شوھازگ ءُ ٹپاسگ ءِ وسیلہ بیت اِنت۔ ما جہد کنیں کہ لہتیں انچیں ارزشتانی سر ءَ گپ بہ کنیں کہ مارا سرپدی رست کُت بہ کنت کہ کتاب وانگ پرچہ الّمی اِنت۔
چوشکہ انسان مدام نوکیں چیزاں چاریت ءُ شوھازیت گڑا آئی ءَ مدام یک جُستی گون بیت کہ اے چیز چوں ءُ پرچہ بوگ ءَ اَنت، ایشی ءَ چہ مُراد کہ کتاب انسان ءَ سوج دنت کہ ہما ہبرے کہ دیم ءَ کیت، آئی ءِ پُشت ءَ “پرچا” بزانکہ Why گوں بیت ءُ انسان گڑا ایش انسان ءَ ھمے جُست ءِ پٹّگ ءُ شوھازگ ءِ واستہ کمک کنت۔ انسان پدا ھمے “پرچا” ءِ پشت ءَ بازیں نوکیں ھیال ءُ پِگر شوھازیت۔ وھدے انسان چیزانی وانگ ءُ شوھازگ ءِ جہد ءَ کنت گڑا آئی ءَ مدام جیڑہ دیم ءَ کاینت بلے وانگ ءَ چہ وھدے انسان ایندگہ مردمانی جیڑہاں کتابانی تہ ءَ گندیت، گڑا آئی ءَ سما بیت کہ آ اے جیڑہانی تہ ءَ ایوک ءُ تہنا نہ اِنت، ءُ آئی ءَ اے ھم سما بیت کہ اے جیڑہ چوں ھلاس بنت۔ زانت ءِ تہ ءَ (Epistemological) بنیات ءَ گشگ بیت کہ کتاب وانگ ایوک ءَ یک ہبرے ءِ اشکنگ یا چیزے ءِ گندگ نہ اِنت، بلکہ اے زانشت ءِ یک جتائیں وسیلہ یے۔ دیمترا گشگ بیت کہ وانگ ایوک ءَ وانگ نہ اِنت، بلکہ اے بزانت ءِ پٹگ ءِ یک وڑ ءُ ڈولے۔ وانگ انسان ءَ اے گپ ءَ سرپد کنت کہ آئی ءِ زانت ءُ زانشت محدود اِنت ءُ دگنیا تہنا آ نہ اِنت کہ تہنا آئی ءَ گندگ ءَ کئیت اِنت۔ اِدا چہ انسان وتی “انا” (Ego) ءَ چہ در کئیت ءُ چہ دومی مردماں علم زورگ ءُ ہیل کنگ ءَ ہوار آھانی زند گوازینگ ءِ ترزداب ءَ وتی ھاتر ءَ یک تجربہ یے سرپد بیت۔ اے سرپدی انسان ءَ گشیت کہ ھمک مردم چہ دومی ءِ جزبگ، ھیال، جیڑہ ءُ آئیڈیازاں سرپد بوان ءَ وتی تہ ءَ جُتائیں مٹی ءُ بدلی کاریت ءُ وت ءَ یک رد ءُ بندے دنت تانکہ آ ایوک ءَ “احوال” (Information) ءَ چہ در بئییت ءُ “زانشت” (Knowledge) ءِ دربرگ ءِ جہد بہ کنت۔ وانگی ءُ دربرگی ترز کارے بزانکہ یک اُصولے ھست کہ آئی ءَ ہرمیونیٹکس (Hermeneutics) گُش اَنت؛ ایشی ءِ ردا کتاب ءِ یک بہرے ءِ سرپد بوگ ءِ واستہ کلّیں کتاب ءِ بزات پکار بیت، ءُ کلیّں کتاب ءِ سرپد بوگ ءِ واستہ آئی ءِ ھما کسانیں بہرانی زانگ المی اِنت۔ ھمے وڑا دگہ یک ترز ءِ یاکہ رھبندے ھست کہ آئی ءَ (Fusion of Horizons) گُش اَنت آئی ھساب ءَ؛ وانگ ءِ وھد ءَ وانوک ءِ وتی آھد ءُ کتاب ءِ آھد یک جاہ ءَ بنت۔ اے وڑ ءَ ما گوست ءَ وتی چمّانی دیم ءَ زندگ دار ایں‌ ءُ اے یک انچیں کیفیت ءِ بیت کہ انسانی مجگ ءُ ھیال ءَ یک عجیب ءُ شوکیں تاہیرے دنت۔

بلوچستان کتاب کاروان
بلوچستان کتاب کاروان بلوچ اسٹوڈنٹس ایکشن کمیٹی ءِ مزنیں پرگراماں چہ یک وانگی، زانت ءُ زانشتی پروگرامیطکہ جُتائیں وھد ءَ جُتائیں ہند ءُ جاہاں برجم دارگ بیت۔ اشی ءِ بندات 2015 ءَ بیت وہدیکہ بلوچستان ءِجتائیں ھنداں کتاب میڑہ برجم دارگ بنت بلے اے مہم ءَ بلوچستان کتاب کاروان ءِ نام سال دو ہزار ءُ ہپدہ (2017) ءَ دیگ بیت ءُ بلوچستان ءِ جُتائیں ہنداں برجم دارگ بیت کہ مروچی ھم گوں منظم ءُ مہکمیں ترز دابے ءَ جنزاں اِنت۔ ایشی ءِ مول ءُ مراد امیش اِنت کہ بلوچستان ءِ تہ ءَ بلوچ راجمان ءِ میاں ءَ یک وانگی، زانت ءُ زانشتی چاگردے ودی کنگ بہ بیت، یک وانگی دود ءُ عادتے ودی کنگ بہ بیت۔ پرچاکہ وانگ مارا وتی چاگرد ءُ راج ءِ کلیں لوٹاں نہ تہنا سرپد کنت بلکہ مارا ایشانی دستی کنگ ءِ ترزداباں اوں گُش ایت۔ بلوچستان کتاب کاروان ءِ برورد اِنت کہ مروچی بلوچستان ءِ ھمک ہند ءُ کوچگاں کتاب نہ تہنا گوں شوک ءَ بلکہ یک راجی زمہ واری ءِ ھساب ءَ وانگ بیت۔ دنیا ءِ تہ ءَ نوکیں سال گوں جُتائیں پرگراماں وش آتک کنگ ءُ سلیبریٹ کنگ بیت بلئے بلوچ راج بلوچستان ءِ تہ ءَ بزّگی، گم، ءُ وشی کُلاں گوں کتاب میڑہاں وش آتک کنت۔ بلوچستان کتاب کاروان ءَ گوستگیں سال ءَ بازیں بندش ءُ استانی کریکڈاؤناں پد ھم سرجمیں بلوچستان ءَ گوں سوبمندی ءَ برجم دارگ بوت۔ بلوچ مہلوک ءَ کتاب کاروان ءَ نہ تہنا گوں شرپ ءِ چم ءَ چار اِت بلکہ کتاب میڑہاں برجم دارگ ءِ واستہ ھر وڑیں کمک کُت ءُ اے میڑہاں بہر اِش زرت۔ اے کتاب میڑہانی وسیلہ ءَ مئے مکسد تہنا کتاب ءِ ایر کنگ ءُ سر کنگ نہ اِنت بلکہ کتاب وانگ ءَ بلوچ راج ءِ یک الّمی ایں بہرے کنگ اِنت۔ بلوچستان کتاب کاروان ءِ چیردستی ءَ بلوچ اسٹوڈنٹس ایکشن کمیٹی ءِ لوٹ ایش اِنت کہ بلوچ راج وتی تہ ءَ وانگی ءُ دربرگی صلاحیتے ودی بہ کنت دانکہ ما زانت ءُ زانشت ءِ پڑءَ یک جوانیں ءُ مہکمیں راج ءِ بوت بہ کن ایں۔ بلوچستان کتاب کاروان ھمے لوٹاں گوں برجاہ ءُ گام جناں اِنت۔

مئے راجی زمہ واری
چشکہ وانگ ھمک چاگرد ءِ تہ ءَ اولی ءُ الّمی ایں بہرئے ءُ دنیا ءِ ھمک راج ءُ استان ءَ اے گواچن نہ تہنا سرپد بوتگ بلکہ عملی رنگ ءَ ایشی ءَ وتی زند ءِ بہر جوڈ کرتگ۔ ما بلوچ اے جہان ءِ توک ءَ یک لگتمال ءُ ایردستیں راج ئے ایں، مئے واستہ مستریں راجی ءُ چاگردی زمہ واری امیش بیت کہ ما وانگ ءَ وتی ھمک روچی ایں زند ءِ اژدری ایں بہرے بہ کنیں۔ پرچاکہ دنیا ءِ سوبمندیں راج ءُ استان وانگ ءَ اولی ءُ المی ایں شئے سرپد بنت گڑا مئے ھاتر ءَ دو امینچو الّمی اِنت کہ ما ھم دومی راجانی ھساب ءَ دو امینچو گیش بہ وانیں۔ وانگ ءِ وسیلہ ءَ ما نہ تہنا یک راجی بستار ءَ وتی ہستانکی ءَ سرپد بئیں بلکہ ہستانکی ءِ رکینگ ءِ ھاتر ءَ ھما لوٹ ءُ زلورتاں ھم سرپد بوت کنیں۔ مارا دو سد سال بیت کہ ما ایردست ایں مئے تہ ءَ بازیں چیزے ھلاس کنگ بوتگ یاکہ ھلاس اِنت، گڑا کتاب وانگ، دربرگ، زانت ءُ زانشت ءَ گوں بندوک بوگ مئے تہ ءَ رد ءُ بند ودی کنان ءَ مارا وتی راستی ءُ گواچن ءَ سرپد کنت مئے ہستی ءَ درگیج ایت۔ ما یک وانندہیں ءُ راجی نودربر گل ءِ بستار ءَ وانگ ءِ ھمک راستی ءَ سرپد بُوان ءَ وتی راج ءِ تہ ءَ وانگی چاگردے ودی کنگ ءِ ھاتر ءَ جہد ءَ ایں۔ ءُ ما ھمے لوٹ کنیں کہ مئے راج وتی راستی ءُ دنیا ءِ تاگت ءُ تاگت بوگ ءِ وسیلہاں سرپد بہ بیت ءُ دگنیا ءِ راستی ءَ سرپد بہ بیت کہ وانگ مروچیگیں دگنیا ءِ یک اژدری ایں بہرے، ءُ وت ءَ گوں وانگ ءَ نہ تہنا بندوک بہ کنت بلکہ وتی راجی زمہ واری ءَ سرپد بہ بیت۔ مرچیگیں دنیا ءِ لوٹ مئے چاگردی زلورت ءُ راجی راستی مارا چہ ھمے لوٹ ءَ کنت کہ کتاب وانگ مئے کلیں کاراں چہ برز ءُ اولی شرط بہ بیت۔