سلال بلوچ
چوشکہ لیاری بلوچستان ءِ شھرے ءِ جہت ءَ زانگ بیت۔ بلے 1970 ءَ لیاری بلوچستان ءَ چہ جتا کنگ ءُ سندھ ءِ تہ ءَ ھوار کنگ بیت۔ عدیم سھیل ءِ ردا گوست ءَ ماری پور روڈ ءَ ویلکم ٹو بلوچستان ءِ بورڈ گندگ ءَ اتکگ، اے شھر ءِ بُندپتر 1729 ءَ چہ پد دیم ءَ کئیت ءُ لیاری کور ءِ نام ءَ زانگ بیت۔ 1839 ءَ انگریزاں اے شھر ءِِ تہ ءَ ھاکمی کُتگ ءُ دیمترا اے شھر یورپی ترز ءَ بندگ بوت۔ یک پٹ ءُ پولے ءِ ردا ھژدھمی کرن ءِ سیمی دھک (1730) ءَ چہ مکران ءَ لڈ اِتگیں مردم دیم پہ کراچی ءَ اتکگ اَنت ءُ آ دور ءِ ھاکم ءِ رزا ءَ لیاری کور ءِ گوریچانی نیمگ ءَ نشت اَنت، پدا دیمترا ھاکماں ھم آ چداں چہ پاد نہ کُت اَنت۔ ایکٹ 1843 ءِ ردا برٹش ءَ سرجمیں گُلامی ءِ جار جتگ اَت، مکران ءَ اے جار لالا ھتورام ءَ پرینتگ ات، مکران ءِ ھاکم ءِ گْورا مردین ءُ زالبول گلام ات اَنت۔ اے جار ءَ پد بازینے ءَ کراچی ءَ سفر کُت ءُ اود ءَ لیاری کوارٹر ءَ آباد بوت انت۔ 1850 ءِ زمانگ ءَ پد روکپتی بلوچستان ءِ بلوچاں دیم پہ کراچی ءَ لڈ ءُ بار کُت ءُ دیمترا لیاری کوارٹر ءِ جھمنند بوت اَنت۔ داں 1875 ءَ کھڈہ، بگدادی، گل مھمد لین، چاکی واڑہ، کمبار واڑہ، کلاکوٹ ءُ گریب آباد ءِ ھَنداں بلوچ آباد بیتگ ات اَنت۔ ھمے زمانگ ءَ کراچی 13 اسکوائر کلو میٹر ات ءُ ایشاں چہ پد کلاکوٹ، ریکسر لین ءُ شاہ بیگ لین جوڑ بوت انت ءُ ھمے پیم لیاری ءِ آبادی ءِ تہ ءَ گیشی آیان بوت ءُ ایدگہ ھند ءُ میتگانی تہ ءَ بلوچ جھمنند بوت اَنت۔
اگاں کسے لیاری ءِ نام ءَ زبان ءَ چہ در بہ کنت گڑا آئی ءِ ذھن ءِ تہ ءَ سئے اکس جوڑ بیت پٹبال، باکسنگ ءُ گینگوار، بلے بُندپتر ءِ تہ ءَ لیاری ءِ وتی سیاسی ءُ پگری گوستانکے ھست ءُ بازیں پڑاں جتا جتائیں کردانی واھُند اِنت۔ دُرستاں چہ پیسر لبز لیاری ءِ مانا ءَ بہ شوھازیں گڑا ایشی ءِ جتائیں مانا در کاینت، بلے انچو گوشگ بیت کہ لیاری ءِ لبز لیوار ءَ چہ در اتکگ کہ آ یک دْرچکے ءُ انگریزی ءَ ایشی ءَ Cordia Myxa یا Assyrian plum گوش اَنت۔ لہتیں نبشتہ کارانی ردا اے لبز لِوار ءَ چہ دراتکگ ءُ بلوچی ءَ لِوار (تیاب ءِ گرمیں گوات) ءَ گوش اَنت۔ گل حسن کلمتی وتی کتاب (کراچی سند جی مارئی) ءِ تہ ءَ نبشتہ کنت کہ بگندے لیاری ءِ لبز (لئی دْرچک) ءَ چہ زورگ بوتگ کہ ایشی ءَ انگریزی ءَ Tamarisk ءُ بلوچی ءَ گز گوش اَنت۔ اے دْرچک ایران ءِ بندر عباس ءَ بہ گر داں سندھ ءِ ریگزاری میتگاں ھست اِنت۔ سید حاکم علی شاہ بخاری وتی یک نبشتانکے ءِ تہ ءَ گوشیت کہ ھندی ءُ سنسکرت زبان ءِ تہ ءَ لیاری ءِ مانا ” تیز گام ءُ تاکت” اِنت، بلے لیاری ءِ لبز ءِ یک گیش اِتگیں مانا ءُ بزانتے نیست کہ آئی ءَ گوں کُلیں مھلوک تپاک بہ کنت بلکیں ایشی ءِ بابت ءَ گیشتر مواد ءُ پٹ ءُ پول کنگ لوٹیت۔
چوشکہ لیاری بلوچانی راجدپتری میتگ زانگ بیت بلے اِستان ءِ جغرافیائی ءِ مٹ ءُ بدلیانی سبب ءَ نوں لیاری آ پیشیگیں لیاری نہ اِنت۔ اے میتگ ءَ دریں راجانی آباد بوھگ ءَ بلوچ ءِ زبان، دودمان ءُ پجار چیر ترینتگ اَنت۔ بازیں جیڑہ ءُ جنجالاں چہ ابید لیاری انگت ازگاریں بُندپترے ءِ واھُند اِنت۔ بُندپتری ردا اگاں چارگ بہ بیت گڑا ھر کجا کہ راج آباد بوتگ اَنت آ گیشتر کور دپاں نشتگ انت دانکیں آپ ءَ دزرس ارزان بہ بیت۔ انچوشکہ لیاری ءِ کور ءُ ملیر ءِ کور ھم ھمے لڑ ءَ ھوار اَنت۔ جیڑگی ھبر ایش اِنت کہ لیاری ءُ ملیر ءِ نام ترا دگہ درآمدیں زبانے ءَ دست نہ کپ اَنت بلے بلوچی لبزاں گوں ھوار ایشانی مانا ھم ھست اَنت۔ ھمدا چہ پدر بیت کہ اے زمین درآمدانی نہ انت، بلکیں ادِ ءِ جھمنند بلوچ بوتگ اَنت ءُ تنیگہ ھست اَنت۔ بلے بدبھتی اے بوتگ کہ زورگریں انگریزاں کراچی ءِ نام ءُ جاہ وتی ترزکار ءَ بستگ ءُ نام داتگ اَنت۔ چوشکہ گوست ءَ اود ءِ ھمک میتگ ءُ جاہانی نام بلوچی بوتگ اَنت ءُ بلوچانی نام ءَ بوتگ اَنت۔ پہ درور کیّا ءِ ماڑی، میرانی ناکہ، وش آپ در، سور آپ در ءُ کور دپ، تولگ لین ءُ ایدگہ نام ھوار اَنت۔
Erin وتی کتاب The Learning of Alexander ءِ تہ ءَ نبشتہ کنت “ یک انچیں کورے ءَ سپر کنگ ءِ میان ءَ یک دریا ءِ وڑیں کورے اتک ءُ ایشی ءِ کش ءُ گْوراں مزنیں آبادی ءِ ھست اَت کہ اودا سنکدر اعظم ءَ 336 پیش مسیح ءَ پیادگ وتی پوج ءِ سروکی کُتگ ءُ یک کور ءِ کش ءَ جل اِتگ ءُ دم ئِے کُتگ۔” سنکدر ءِ پوج ھما کور ءَ چہ گوستگ آ ملیر ءِ کور اِنت ءُ ھما جاگہ ءَ سکندر ءَ دم کُتگ انچو گمان انت کہ آ لیاری ءِ کور اِنت۔ چرایشی ءَ ابید Seth Noumul Hotchand وتی کتاب Memoirs ءِ تہ ءَ نبشتہ کنت کہ 1792/93, ءَ سندھ ءِ ھاکم میر فتح علی خان ءَ کراچی ءِ سرا کبزہ کنگ ءِ واستہ پانزدہ ھزار بلوچ لشکر اُرش کنگ ءِ واستہ دیم داتگ کہ آیاں وتی پانگس لیاری ءِ گوریچان ءُ رودراتک ءِ نیمگ ءَ جوڑ کُتگ اَنت ءُ اے وھد ءَ کراچی بلوچستان ءِ بھر بوتگ۔ وھدے ٹالپورانی دور ءَ ڈن ءَ چہ اتکگیں مردماں کراچی ءَ تر ءُ تاب کُتگ گڑا آھاں وتی سپر نامگانی تہ ءَ لیاری ءُ ملیر ءِ سبز ءُ شادابیں زمین ءِ بابت ءَ نبشتہ کُتگ۔ ایشی ءَ ابید لیاری ءُ ملیر تہنا سبز ءُ شادابیں زمین زانگ نہ بوتگ اَنت، بلکیں وشّیں آپانی کور بوگ ءِ سوب ءَ اُوں نامدار بوتگ اَنت۔ دیمترا مزنیں کساسے ءَ ریکانی لٹ ءُ پُل کنگ ءَ کور ءُ چمُگ ھلاس بوت انت ءُ بازیں میتگ گٹرانی تہ ءَ بدل کنگ بوت انت ءُ دیمترا مزنیں مزنیں ماڑیانی بُنھشت ایر کنگ بوت ءُ سرجمیں کراچی ءُ لیاری شھرے ءِ دروشم دیم ءَ اتک۔
لیاری ءِ نامانی مٹ کنگ ءِ شوربندی
انچوشکہ شیکسپئیر گوشیت کہ نام ءِ تہ ءَ ھچ نیست، بلے ASTROLOGY (آکبزانتی) ءِ ردا ھر چیز کہ وجود داریت آئی ءِ پُژدر ءَ الم نامگ چیر اِنت ءُ بے نام ءَ ھمُک شئے بے مانا زانگ بیت۔ ھندوستان ءِ آکبزانتانی گوشگ اِنت کہ نام زند ءِ ربید ءِ مکسد ءَ گیشین ایت ءُ ما چہ نام ءَ انسان ءِ کرد، بودناکی ءُ چکاسبند ءِ باندات ءِ پال ءَ جت کنیں۔
دنیا ءِ تہ ءَ نامانی مزنیں کرد ءُ ارزشت ءِ ھست پرچاکہ ناماں گوں ربیدگی ءُ راجدپتری پُژدرے ھمگرنچ انت۔ پمیشکہ ھرچ زورگرے ھمے جہد بوتگ کہ مردمانی ءُ آھانی ھند ءُ میتگانی ناماں مٹ بہ کنت ءُ وتی جوڑ کُتگیں نام بدنت دانکیں آؤکیں پدریچ چہ وتی ھند ءُ میتگانی گواچنی ناماں چہ آشنا مہ بیت۔ اپریکہ ءِ نامداریں ندکار گوگی وتیانگو وتی گلگدارے ءَ گوشیت کہ “برتانیہ ءَ جہد کُتگ کہ آئیرلینڈ ءَ وتی ایردست بہ کنت بلے مدام بے سوب بوتگ، برتانیہ ءِ لشکر بے سوب بوھگ ءَ پد وھدے واتر روگ ءَ بیت گڑا راہ ءَ برتانیہ ءِ جھمنندے دُچار کپیت کہ آئیرلینڈ ءِ جھمنندے بیت، ھمے لشکر ءِ کماندر ھمے مرد ءَ توار کنت ءُ جُست کنت کہ مارا باز وھد بیت کہ آئیرلینڈ ءَ جنگ کنگ ءَ اِنت بلے مدام بے سوب بوھگ ءَ اِنت، تو مارا گوشت کنے کہ ما چے بہ کنیں دانکیں آئیرلینڈ ءَ ایردست کُت بہ کنیں۔ آ مرد پسو دنت کہ پہ ایردستی ءَ دو چیز اژدری اِنت، اولی آھانی ناماں بدل کنگ ءُ دومی وتی زبان ءَ آھانی سرا مُشگ۔ مروچی برتانیہ ءَ ھمے کار کُتگ کہ آئیرلینڈ ایردست اِنت۔” ادا چہ پدر بیت کہ نام وتی اندر مزنیں بستار ءُ ارزشتے داریت ءُ یک راجے ءِ نامانی مٹ کنگ ءَ آئی ءِ زبان، لبزانک، دود ءُ ربیدگ، دودمان، راجدپتر ءُ بندپتر سرجماں گار بنت۔ ھمے وڑ برٹش کالونائزیشن ءِ زمانگ ءَ لیاری ءِ بازیں میتگ بھر ءُ بانگ کنگ بوتگ اَنت ءُ آھاں جتاجتائیں نام بندگ بوتگ کہ آھانی تہ ءَ کسانیں کچے ءَ لہتیں نام انگت زندگ اَنت۔ مروچی ھمے زورگیر ءِ جوڑ کُتگیں نامانی سبب ءَ لیاری ءِ مھلوک وتی ھند ءُ میتگانی گواچنی ناماں نہ زانت ءُ وھد ءِ ھمرائی ءَ زورگیر ءِ ناماں رواج زُرتگ ءُ ھندی نام گار کنگ بوتگ اَنت۔
لیاری ءِ میتگ کْور دپ انگریز آفیسر مسٹر لی ءِ نام ءَ چہ ایر کنگ بوتگ ءُ مروچی (لیمارکیٹ) ءِ نام ءَ چہ زانگ بیت۔ کوردپ ءِ روبرکتی نیمگ ءَ شیدی ولیج بوتگ کہ مروچی شیدی روڈ ءِ نام ءَ اِنت بلے انوں ایشی نام گار کنگ بوتگ۔ ٹالپورانی زمانگ ءَ آھاں چہ مسکت ءَ شیدی آؤرتگ ءُ آباد کُتگ انت ھمے سبب ءَ شیدی ولیج نامدار بوتگ۔ انچو گوشگ بیت کہ سندھ ءِ بُندپتر ءِ تہ ءَ انگریزانی ھلاپ ءَ جنگلویں بامرد ھوشو شیدی ءِ سیادی ھمے شیدی ولیج ءَ چہ بوتگ۔ ھمے پیم (کیا ءِ ماڑی) ءِ لبز ءَ چہ پدر بیت کہ بلوچی نامے۔ اے جاہ بندات ءَ کیّا ءِ ماڑی ءِ نام ءَ چہ نامدار بوتگ بلے ایشی ءِ جاگہ ءَ (کیماڑی) ایر کنگ بوتگ۔کراچی ءِ ھند لیاری ءِ تہ ءَ یک جاھے بوتگ کہ آ میرانی ناکہ ءِ نام ءَ زانگ بوتگ بلے زروگیراں ایشانی نام مٹ کتگ ءُ میراناکہ کتگ ءُ روچ مروچی ھمے نام ءَ چہ پجا آرگ بیت۔ ھمے وڑ کلاکوٹ ءِ نام کالاکوٹ ایر کنگ بوت چوشکہ آ رد انت۔ انچو گوشگ بیت کہ کلاکوٹ ءَ یک کوھنیں کلات ءِ بوتگ کہ “کلا” نامی ایں زالبولی ءَ آئی ءِ بنھشت ایر کُتگ، ھمے سبب ءَ کلاکوٹ ءِ نام ءَ نامدار بوتگ۔ سندھی زبان ءِ تہ ءَ کلات ءَ کوٹ گوش انت ءُ بے سمائی ءَ کالا کوٹ گوشگ ءُ زانگ بیتگ بلے اے نام ایدگہ میتگانی وڑ ءَ مزنیں کچے ءَ گار نہ اِنت۔ رنگی واڑہ ءِ نام مٹ کنگ ءُ رانگی واڑہ ایر کنگ بوت، چوشکہ میرانی ھکومت ءَ اے میتگ ءِ تہ ءَ پوست ءِ رنگ کنگ ءِ کارجاہ بوتگ انت ءُ پوست ءِ رنگ کنوکیں کار والا گیشتر ھندو بوتگ انت۔ ھمے پوست ءِ رنگ کنگ ءِ کارجاہانی سبب ءَ اے میتگ ءِ نام رنگی واڑہ ایر کنگ بوتگ ءُ مروچی رانگی واڑہ ءِ نام ءَ چہ زانگ بیت۔ ھمے پیم چاکی واڑہ ءِ نام ھراب کنگ ءُ چاکیواڑہ ایر کنگ بوتگ۔ انچو گوشگ بیت کہ چاکی واڑہ ءَ دُرستاں چہ پیش گجراتی زبان ءَ گپ جنوکیں راج ‘چاکی’ آباد بوتگ اَنت، ھمے سبب ءَ اے میتگ چاکیواڑہ ءِ نام ءَ نامدار بوتگ بلے نوں ایشاں چداں چہ لڈ ءُ بار کُتگ ءُ بھار کالونی یا ایدگہ میتگاں لوگ ءُ جاگہ کُتگ۔ ھمے پیم تولگ لین ءِ جاگہ ءَ تغلق لین ایر کنگ بوتگ۔ چوشکہ اے لبز چو روچ ءَ پدر اِنت کہ تولگ بلوچی لبزے۔ انچو گوشگ بیت کہ زمانگے ءَ اے میتگ جنگلے بوتگ کہ ایشی ءِ تہ ءَ گیشتر تولگاں زند گوازینتگ۔ وھد ءِ ھمرائی ءَ لیاری ءِ آبادی گیش بوت ءُ بازیں مھلوکے ہمے میتگ ءَ آباد بوھان اِت اِنت ءُ دیمترا تولگ لین ءِ نام ءَ نامدار بوت۔ ایشاں چہ ابید دگہ یک جاگہے ھست کہ مروچی کھارادر ءِ نام ءَ زانگ بیت، ایشی ءِ راستی ایش انت کہ وھدے لیاری کور ءِ آپ کوردپ بزاں لیمارکیٹ ءَ چہ گوستگ ءُ یک میتگے ءَ ھور بوتگ ھمے نیمگہ سُھریں آپ ءِ چمگ بوتگ اَنت۔ پمیشکہ اے جاہ کھارادر گوشگ بیت۔ ایشی ءَ ابید وش آپ در ءِ دیما ھم یک سُھریں آپ ءِ چمگ ءِ بوتگ کہ مروچی کھارادار ءِ نام ءَ زانگ بیت ءُ 1729 عیسوی ءَ ھوجو مل ءُ آئی ھمراہ ادا اتکگ انت ءُ آھانی ردا یک جاھے ءَ وشیں آپانی چمگ ھست بوتگ ءُ وشیں آپ بوھگ ءِ سوب ءَ اے جاگہ ءِ نام میٹھادر ایر کنگ بوتگ، چوشکہ اے دریں مردمانی ایر کُتگیں نام انت بلے اے جاگہ ءِ اسل نام وش آپ در بوتگ۔
لیاری ءِ تہ ءَ گینگوار ءِ پندل
گوست ءَ لیاری ءِ تہ ءَ بازیں ٹولی تہنا منشیات ءِ بھا کنگ ءَ مھدود بوتگ اَنت۔ کلاکوٹ ءِ افشانی دمگ ءَ چہ دو برات شیر محمد (شیرو) ، داد محمد (دادل، رحمان بلوچ ءِ پت) ءَ منشیات ءِ کاروبار ءِ شنگ ءُ تالان کنگ ءَ وتی ٹولی ءِ مھکم کنگ بندات کُتگ۔ گوستگیں ایس پی فیاض خان ءِ ردا دومی نیمگ ءَ منشیات ءِ کاروبار ءَ گوں ھمگرنچیں اقبال عرف بابو ڈکیت ءِ ٹولی لیاری ءِ میتگ کلری ءِ تہ ءَ کار ءَ بوتگ۔ چوشکہ لیاری پراہ ءُ شاھگانیں میتگ ءِ زانگ بیت، وت ما وتی ناتپاکی ءَ ھون ریچی ھما وھد ءَ بندات بیت وھدے اے پیسلہ کنگ بیت کہ چرس ءُ افیون ءِ کاروبار ءَ کجام میتگ کئے دست ءَ بہ بیت۔ بازیں جنگ ءُ چوپ ءِ میان ءَ دادُل جنگ بیت ءُ ایشی ءِ جاگہ ءَ رحمان کئیت ءُ بازیں بے میاریں بلوچ مھلوک جنگ بیت۔ گڈسرا 2009 ءَ رحمان ایس پی چوہدری ءَ گوں میڑ ءَ جنگ بیت ءُ گینگوار ءِ سروکی عزیر بلوچ ءِ بھر ءَ کئیت۔ ایشی ءَ چہ پد 2013 ءَ وتگڑیں ایمنی ءُ وشھالی ءِ نام ءَ آپریشن کنگ بیت ءُ ھمدا چہ لیاری ءِ تہ ءَ گینگوارانی جنگ ءُ کُشگ بندات بیت کہ دیمترا ریاست وتی پیٹرن ءَ بدل کنت ءُ منشیات ءِ جاہ ءَ بلوچ ورناھاں تیر ءُ تُپنگاں گوں چکچینی کنت ءُ روچ پہ روچ بلوچ ءِ جنگ ءُ کُشگ ءِ تہ ءَ تُرندی کئیت۔ بازیں بے میاریں مھلوک زُلم ءُ زُوراکیانی ءِ دیمپان بنت۔ لیاری ءِ تہ ءَ گینگوار ءِ کمک سندھ حکومت ءُ ہوم ڈپارٹمنٹ ءَ کُتگ دانکیں بلوچ چُکچینی برجاہ بہ بیت۔ پروفیسر (ریٹائرڈ) توصیف احمد ءِ ردا لیاری گینگ وار ءِ راستی جتاہ اِنت، ھمینکس کہ ھونریچی بوتگ آئی ءِ سبب لیاری ءَ دست نہ کپ اَنت ءُ ایشی ءِ پُژدر ءَ سرپد بوھگ ءِ واستہ بلوچستان ءِ سرا چمشانک دیگ لوٹیت۔ آئی ءِ مول ءُ مراد ایش اِنت کہ بلوچستان ءِ راجی جُنز ءَ چہ لیاری ءَ گستہ کنگ ءِ واستہ استان ءَ گینگ وار ءِ پندل ساز اِتگ دانکیں بلوچ راجی جُنز ءِ سان لیاری ءَ مہ کپ اَنت۔ وھدے 1973 ءَ بلوچستان ءِ تہ ءَ پوجی آپریشن بندات بوت گڑا استان ءِ تُرس ھمیش ات کہ لیاری بلوچ راجی جُنز ءِ بُنجاہ جوڑ مہ بیت ءُ ھمے سبب ءَ ریاست ءَ لیاری ءِ تہ ءَ گینگوار، منشیات ءُ پیپلزپارٹی ءِ وڑیں ادارہ کارمرز کُت اَنت دانکیں بلوچ مھلوک ءِ توک ءَ راجی سما ءُ سنچ پیداک مہ بیت۔
ڈی ھیومنائزیشن ءُ لیاری
ھردے کہ لیاری ءِ سرا گپ بہ بیت گڑا منی ذھن ءَ کلچرل جینوسائڈ ءِ جتا جتائیں تھر نکش بنت۔ پہ درور مھلوک زند ءِ بُنکی آسراتیاں چہ زبھر اَنت ءُ گُلامی ءَ آھاں انچیں جاھے سر کُتگ کہ پرآھاں تھنا زندگ بوئگ مانا داریت۔ اگاں یک گْونڈلے کہ آئی ءَ وانگ ءُ زانگ ءِ ھُب اِنت بلے بے آسراتی ءُ نادذرسی ءَ آئی ءَ کلم ءُ کتاب ءِ جاگہ ءَ گیراج ءِ ساز ءُ سامان دست ءَ اَنت۔ اگاں وانگ جاہ ءِ نودربراں گنداں تاں سما کپیت کسّے گُلامانی فیکٹری ءَ پوریاگری کنگ ءَ اِنت ءُ کار ءُ روزگار ءِ نام ءَ آ وتی جند ءِ ھستی ءَ چہ اُوں بیگانگ کنگ بوھگ ءَ اِنت۔ چوشکہ پاؤلو پرارے ایشی ءَ Dehumanization ءِ نام دنت۔ Dehumanized بوھگ ابرمی شئے یے نہ اِنت بلکیں زوراکی ءِ سبب ءَ دیم ءَ اتکگیں پندلے۔ مرچی لیاری ءِ تہ ءَ Dehumanization گیشتر گندگ بوئگ ءَ اِنت کہ زوراکی ءِ برورد ءَ مھلوک تہنا وتی بائیولوجیکل زندمان ءَ ارزشت دیگ ءَ انت ءُ وتی ھستانک ءُ وتواجھی ءَ چہ شموشکار انِت۔
فینن گوشیت کہ زورگیر ایردست ءَ انچو چیر ترینیت کہ آئی ءِ پجار ھلاس بیت آ زورگیر ءِ زبان، جیڑگ ءُ ھیالاں وتیگ کنت۔ ھمے بابت ءَ دیمترا نبشتہ کنت کہ ھردیں یک انسانے داں مزنیں مُدتے ءَ یک ٹولی ءِ زُلم ءُ زُوراکی یا لُٹ ءُ پُل ءِ آماچ بیت ءُ لہتیں وھداں رند آ دگرانی نیمگ ءَ چہ مسلت کُتگیں ھیال ءُ لیکہاں راستی سرپد بوھان بیت۔ مروچی لیاری ءِ مھلوک ءِ تہ ءَ زورگیر ءِ انچیں سان گندگ بنت کہ آھاں چہ در آیگ ءَ مھلوک ءَ مزنیں وھدے درکار اِنت۔ پرچاکہ زورگیر ءِ جھد ھمیش انت کہ ایردستیں مھلوک ءِ سرا انچیں سان دور بہ دنت کہ مھلوک وتی زندمان ءَ ابید ایدگہ چیزاں ارزشت مہ دنت۔ اگاں وانگی ادارہانی بابت ءَ گپ بہ بیت گڑا وانگجاہانی تہ ءَ نودربر ءُ مشین ءِ میان ءَ ھچ تپاوت نیست۔ پرچاکہ زورگیر اے چیز ءَ سرپد اِنت کہ وانگی ادارہانی تہ ءَمھکمیں، کاملیں ءُ زانتکاریں ورناھانی در آیگ پمن مزنیں تاوانے۔ اے وھد ءَ زوراک ءِ جہد ھمے بیت کہ ایردست منی جوڑ کُتگیں ھیال ءُ لیکہاں راستی ءَ گوں ھمگرنچ بہ کنت ءُ ھما داب ءَ کہ من لوٹاں آ ھما داب ءَ وت ءَ سرپد بہ بیت ءُ آ وتی self confidence ءَ چہ زبھر بہ بیت۔
لیاری ءِ تہ ءَ سافٹ پالیسی ءُ ای این جی اوز کلچر
چوشکہ ڈسکورس ءِ جوڑ کنگ ءَ راجمانے لوٹیت۔ ھمے راجمان ڈسکورس ءَ برجا دارگ ءِ ھاترا ادارہ جوڑ کنت۔ ایشانی کار ھمے بیت کہ چیزاں ابرمی پیش بہ دار اَنت دانکیں مھلوک چریشاں نا آشنا بہ بنت ءُ استانی جوڑ کُتگیں ڈسکورس ءِ بھر جوڑ بہ بنت۔ مروچی لیاری ءِ تہ ءَ اے وڑیں ڈسکورس کارمرز کنگ بوئگ ءَ اَنت ءُ استان ءَ پہ وت ءَ ای این جی اوز ءِ دروشم ءَ انچیں ادارہ ٹھینتگ اَنت کہ آ ڈسکورس ءَ برجا داشت بہ کن اَنت دانکیں آھانی لوٹ ءُ گُزر سرجم بہ بنت۔ چوشکہ دُرستاں چہ ھترناکیں ڈسکورس سافٹ پالیسی اَنت کہ آ ھارڈ پالیسی ءَ چہ گیش بیمناک زانگ بنت۔ اے پالیسی ءِ تہ ءَ بھر بوتگیں مردم زھنی ردا نیم بُندگ جوڑ بنت۔ اے بابت ءَ امریکی سیاسی زانتکار جوزف ایس نائے جے آر نبشتہ کنت کہ
When you can get others to admire your ideals and to want what you want, you do not have to spend as much on sticks and carrots to move them in your direction. Seduction is always more effective than coercion, and many values like democracy, human rights, and individual opportunities are deeply seductive.
جوزف ءِ گوشگ ءِ مول ءُ مراد ھمیش اِنت کہ مھلوک ءَ وتی نیمگ ءَ آرگ ءُ ریپنگ ءَ لٹ ءُ کٹ ءِ سرءَ ھرچ کنگ ءِ زلورت نہ اِنت بلکیں ریپینگ ءُ رد دیگ زُوراکی ءَ چہ گیش تُرسناکتریں شئے ءِ زانگ بیت۔
اگاں این جی اوزانی ءِ بابت ءَ گپ بہ کنیں گڑا سافٹ پاور پدریں رنگے ءَ گندگ کئیت۔ اے وڑیں ادارہ گیشتر Western School of though ءِ منوگر اَنت۔ بزاں ویسٹرن دنیا ءِ تہ ءَ زندگ اَنت ءُ وت ءَ گوں ھوار چاگرد ءِ سرءَ ہم مزنیں کساسے ءَ سان دور دینت دانکیں چاگرد وتی زبان، دود ءُ ربیدگ، پجار ءُ لبزانک ءِ جاہ ءَ ویسٹرن ھیال ءُ لیکہانی منوگر بہ بیت ءُ وتی ھمک راجی رگ ءُ ریشگاں بے ھال بہ کنت۔ چوشکہ اسٹورٹ ھال ویسٹرن ڈسکورس ءِ سرءَ نبشتہ کنت کہ ویسٹ ءَ پہ وت یک Imagination ءِ جوڑ کُتگ کہ ویسٹ شرتریں ءُ ایندگہ ھراب اَنت۔ مرچی ھمے ڈسکورس ءَ ای این جی اوز دیم ءَ جُنزینگ اَنت۔ اے وڑیں ادارہانی ٹاپار ھمیش اِنت کہ ما چاگرد ءِ دیمروئی ءُ وشھالی ءِ ھاترا کار کنگ ءَ اِنت بلے راستی ایش انت کہ این جی اوز ءِ وڑیں ادارہ مدام راجی پجار ءِ گار ءُ بیگواہ کنگ ءِ پُشت ءَ انت۔ اے وڑیں ادارہ چاگرد ءِ واستہ گیشتر بیمناک زانگ بنت۔ یک نیمگے مھلوک ءِ سرءَ ویسٹرن ھیال ءُ لیکہاں زورانسری مُش انت ءُ دومی نیمگ ءَ ھمیشاں Normalize کنگ ءِ جہد کن اَنت دانکیں مھلوک راستی ءَ چہ دور کنگ بہ بیت۔
اروندھتی رائے گوشیت کہ جدیدیں دنیا ءِ تہ ءَ ای این جی اوز تہنا ادارہ نہ انت بلکیں انچیں سیاسی میکنزمے ءِ تہ ءَ بدل بوتگ انت کہ آ ریاست، سرمایہ داری ءُ زورگیر ءِ نپ ءُ سیتاں نرم، اکلاکی ءُ انسانی ھذمت ءَ پردگ ءِ پُشت ءَ چیر دنت ءُ ایشانی کاراں دیم ءَ جُنزینیت۔ رائے گوشیت کہ وھدے ریاست بُنکی لوٹانی دیگ ءَ چہ پُشت کنزیت گڑا وانگ، کار ءُ روزگار، انساپ ءِ وڑیں چیز ادارھانی کوپگ ءَ دیگ بنت۔ بزاں پیسرا مھلوک ءَ چہ آئی ءِ بُنکی لوٹ پچگرگ بنت ءُ پدا ھمے لوٹ ھیرات ءُ کُمک ءِ دروشم ءَ مھلوکاں دیگ بنت۔ رائے ءِ ردا این جی اوز آنی بیمناکیں سپت ایش اِنت کہ آ مھلوک ءِ زھر ءُ کینگ ءَ Normalized کنت، وھدے یک دھکان ءُ پوریاگرے وتی مھلوک ءِ تہ ءَ سنچ ودی کنت گڑا آھانی تہ ءَ آشوبی سان الم کپیت۔ بلے ای این جی اوز ایشاں ڈیولپمنٹ ءِ نام ءَ ھاموش کنت ءُ زُلم ءُ زُوراکی ءُ لُٹ ءُ پُل ءِ جاگہ ءَ “چاگردی جیڑہ ” ءِ نام دیگ بیت۔ رائے ءِ گوشگ ءِ ردا ای این جی اوز زورگیریں تاکتانی نرمیں رنگ ءُ دروشم اَنت۔ ایشی ءَ ابید جیمز پیٹراس نامے زانتکاری ءِ گوشگ اِنت کہ این جی اوز بنیاد پرست ءُ جھلی سطح ءِ چاگردی جُنزاں بے اثر کنت ءُ نیو کالونیلزم ءِ ھسساب ءَ کار کنت۔ مغربی فنڈنگ زور ایت ءُ ریاستی استحصال ءَ گوں جنگ کنگ ءَ دور کن انت۔ ایشی ءَ ابید آھاں وتواک ءُ غیر سیاسی مائیکرو پراجکٹانی نیمگ ءَ بر اَنت۔
اگاں بُندپتری دروراں بزوریں گڑا مارا لہتیں انچیں شوربندی گندگ ءَ کاینت کہ آھاں ایردستیں جُنزانی کاؤنٹر کنگ ءِ ھاترا NGO’s ءِ وڑیں ادارہ کارمرز کُتگ اَنت۔ انچوشکہ اسرائیل ءِ یہودیاں پلستین ءِ ایردست ءُ زُوراکی کنگ ءِ واستہ ای این جی اوز ءِ وڑیں ادارہ کارمرز کُتگ انت۔ آھاں پلستین ءِ مھلوک جاھل، بے دود ءُ پد منتگ گوشتگ اَنت ءُ اسرائیل ءَ ھمے ای این جی اوزانی سبب ءَ وتی شوربندی کارمرز کُتگ ءُ سیٹلر آؤرتگ اَنت، آھانی زمین بھا کنگ، لُٹ ءُ پُل ءُ بے لوگ کنگ بوتگ انت۔ ایشی ءَ ابید مارا کینیا ءِ جُنز ءِ تہ ءَ ہم این جی اوز ءِ وڑیں ادارہ گندگ کاینت کہ آ ھندی مھلوک ءَ Normalized کن انت۔ 1950 ءِ دھک ءَ کینیا ءِ مھلوک ءَ زورگیر ءِ ھلاپ ءَ جنگ کُتگ کہ آ ماؤ ماؤ آشوب ءِ نام ءَ زانگ بیت۔ اے آشوب ءِ ھلاپ ءَ برتانیہ ءِ ھکومت ءَ 1952 ءَ وتی کنٹرول برجا دارگ ءِ واستہ کاؤنٹر پالیسی دیم ءَ آؤرت، اے وھد ءَ دہ ھزار Embu, Kikuyu ءُ Meru ءِ قبائلی ٹولی (کہ آھانی سیادی کینیا ءَ چہ بوتگ) بے جواز ءَ دزگیر کنگ ءُ کیمپاں برگ بنت۔ اے میان ءَ آ نظر بند کنگ بنت دانکیں آ وتی راجدوستی ءَ چہ پُشت بہ کنز اَنت، داہ ھزار کینیائی مھلوک دستیگ کُتگیں کوچگاں برگ بنت کہ اودا آھانی زُلم ءُ زُوراکی ءِ چیریں آزارجاہ بنت۔ برتانیہ ءِ مول ءُ مراد اے بوتگ کہ آ وتی تحریک ءَ چہ دستبردار بہ بنت ءُ پُشت بہ کنز انت۔ ھمے وھد ءَ آھاں این جی اوز ءِ دروشم ءَ کار ءُ روزگار دیگ بیت ءُ راجی جُنز ءِ کاؤنٹر کنگ ءِ واستہ آھاناں کُمکی ھرچ ءُ درچ ھم دیگ بیت۔ اے ادارہ Save the Children ءُ Red Cross ءِ نام ءَ زانگ بنت۔ اے ادارھانی مکسد ایش بیت کہ کینیا ءِ مھلوک مجگی ردا Normalized بہ بنت ءُ وتی راجی جُنز ءَ چہ بے ھال بنت ءُ De Radicalized بہ بنت۔ ھمے وڑ ءَ De Radicalization ءِ عمل مارا جنوبی امریکہ ءِ گورا ہم گندگ ءَ کئیت کہ آئی ءَ این جی اوز سلاہ بندین گلانی ھلاپ ءَ کارمرز کُتگ۔ چوشکہ امریکہ ءَ وتی دژمنانی ھلاپ ءَ جنگ کنگ ءِ جاہ ءَ این جی اوز ءِ وڑیں ادارہ کارمرز کُتگ انت۔ آئی ءَ سیول سوسائٹی ءُ دیمروئی ءِ منسوبہ ءِ وڑیں سافٹ پالیسی کارمرز کُتگ۔ جنوبی امریکہ ءُ ایدگہ ھند ءُ دمگانی تہ ءَ ناشرکاری ءِ ھلاس کنگ ءَ USAID ءِ وڑیں ادارہ کارمرز کنگ بوتگ اَنت۔ ایشانی کار ھمے بوتگ کہ ھما نیزگاریں میتگاں چہ سیادی دار انت آھانی ھاترا وانگ ءُ روزگار ءِ وڑیں راہ پچ کنگ بہ بنت دانکیں آ مخالفانی ءِ تہ ءَ ھوار مہ بنت۔ امریکہ این جی اوز ءِ وڑیں ادارھاں جاسوسی ءِ واستہ انا بلکیں Counter Radicalization ءِ واستہ کارمرز کنت۔
ھمے پیم مروچی اگاں لیاری ءِ وڑیں نیزگاریں ھندے ءِ سرءَ چمشانکے دیگ بہ بیت گڑا لیاری ہم ہمے شوربندیانی آماچ اِنت کہ زورگیر ءَ بلوچ ءِ راجی پجار ءِ ھلاس کنگ ءُ مھلوک ءِ Normalized کنگ ءَ جتا جتائیں ادارہ ٹھینتگ کہ آھانی تہ ءَ وانگجاہ ءُ انسٹیوٹ، پہ درور ڈریم ہاؤس، مھرگڑھ ءُ مھروان آرٹ اکیڈمی اے لڑ ءَ ھوار انت۔ اے ادارہانی بُنکی کار ھمیش انت کہ مھلوک ءُ نودربراں بے سر ءُ پادیں Activities آنی تہ ءَ دزگٹ کنگ بہ بنت دانکیں آ Normalization ءُ De Radicalization ءِ نیمگ ءَ برو اَنت ءُ چاگرد، راج، زبان، بُندپتر ءُ ربیدگ ءَ چہ شموشکار بہ بنت۔ اے ادارہانی تہ ءَ ھمگرنچیں ورناہ Colonial Mentality ءِ آماچ بنت۔ بزاں وتی زبان ءُ دور ءُ ربیدگ ءَ جھل لیک اَنت ءُ زورگیر ئیگ ءَ مستر، پرچاکہ ربیدگ ءِ گار ءُ بیگواھی پہ راج ءَ مزنیں تاوان باریں شئے ءِ زانگ بیت۔ چوشکہ گوگی وتیانگو گوشیت کہ ربیدگ یک راجے ءِ گْوستانک ءِ اکس اِنت، اگاں کسے وتی ربیدگ ءَ چہ زبھر بوت بزاں آ چہ وتی گْوستانک ءَ چہ اُوں زبھر اِنت۔ دیمترا گوگی گوشیت کہ اگاں یک ورناہے وتی گْوستانک ءِ راستی ءَ سرپد بہ بیت گڑا آ الم چاگرد ءِ تہ ءَ ربیدگی آشوب ءِ ودی کنت۔ چوشکہ مروچی لیاری ءِ تہ ءَ این جی اوز بلوچ ءِ ربیدگ ءُ زبان ءِ بیگواہ کنگ ءِ جہد ءَ اَنت، آھانی مجگ ءَ ہمے سنچ جاگہ دیگ بیت کہ تئی ماتی زبان ترا ھچ دات نہ کنت اگاں زانتکار بوئگ لوٹ ئے گڑا اردو ءُ انگریزی در بہ بر کہ ترا گیشتر ماڈرن کن اَنت۔ وانگی ادارہانی تہ ءَ ماتی زبان ءِ کم مارشتی ءِ بابت ءَ گوگی نبشتہ کنت کہ زورگیر وت ءَ ہما وھد ءَ منارینیت کہ وانگی ادارہانی تہ ءَ زھگ وتی ماتی زبان ءِ گپ کنگ ءَ سزا دیگ بہ بنت ءُ پدا ہمے دیمترا جدیدیت ءُ نوکیت ءِ نام ءَ زورگیر ءِ پوشاک ءَ گورا کن اَنت ءُ ہماھانی داب ءَ زند گوازین اَنت۔
